Een slepende of vruchtbare discussie?

Paul Abels

Je kunt veel bezwaren aanvoeren tegen het houden van referenda, maar als het aanstaande referendum over de Wet op de Inlichtingen- en Veiligheidsdiensten (WIV, door velen aangeduid met de actiekreet Sleepwet) één positief ding heeft losgemaakt, dan is het wel politiek engagement bij grote groepen, vooral ook jongere, burgers. Dat moet ik ook de actievoerende studenten meegeven. Zij hebben de (nog bestaande) wettelijke mogelijkheid tot het aanvragen van een raadgevend referendum aangegrepen om uiting te geven aan hun zorgen over de reikwijdte en gevolgen van de nieuwe wetgeving op de geheime diensten voor zaken als privacy en internetvrijheid. Met een zondags duwtje van Lubach werden de benodigde handtekeningen verkregen en kan Nederland zich opmaken voor een stembusgang op 21 maart aanstaande, niet alleen voor de gemeenteraadsverkiezingen, maar dus ook voor het referendum.

Veel aandacht
De volksraadpleging die op stapel staat heeft een lawine aan artikelen,
debatten en interviews losgemaakt. Dat alleen al is pure winst. Nog nooit is in Nederland een serieus debat gevoerd over het werk van inlichtingen- en veiligheidsdiensten, terwijl hun – grotendeels geheime – werk van groot belang is voor onze nationale veiligheid. Wat verwachten wij eigenlijk van de diensten, en hoever mogen zij gaan om Nederland veilig te houden? Uit alle discussies komt een tweeledig beeld naar voren. De verwachtingen zijn torenhoog; er ligt een absolute eis dat hier geen aanslagen zullen plaatsvinden, de samenleving niet duurzaam ontwricht wordt door cyberaanvallen, niemand hoeft te vrezen voor de lange arm van regimes die zij ontvlucht zijn etc. Daar staat tegenover dat de diensten die hiervoor moeten zorgen met groot wantrouwen te maken hebben en een vrees dat zij zonder reden gaan wroeten in de levens van onschuldige burgers. (zie ook artikel in het Reformatorisch Dagblad.

Weinig transparatie
Waar komt dat grote wantrouwen vandaan? Voor een deel hebben geheime diensten dat over zichzelf afgeroepen. De onthullingen van mensen als Snowdon en Assange hebben een beeld doen postvatten dat dergelijke diensten het liefst een surveillance-staat willen bouwen, waarin de overheid volledig zicht en controle heeft op al haar burgers. (zie ook de Oratie Abels) Sommige praktijken in de VS wezen ook in die richting en tegen dat negatieve beeld moeten nu ook diensten elders in de wereld vechten, ook in Nederland. Daarbij helpt het dan ook niet dat de diensten zelf vanuit hun traditionele oesterkramp te weinig open en transparant zijn om deze beeldvorming enigszins bij te stellen in realistische zin.

Begrip kweken
Toch is meer openheid over taken, werkwijzen en bijzondere bevoegdheden de belangrijkste remedie om misverstanden weg te nemen. Volwassen burgers nemen in deze moderne tijd geen genoegen met obligate en sussende antwoorden of vage geheimzinnigdoenerij. Zij moeten eerst en vooral begrijpen waartoe deze diensten op aarde zijn, wat ze nodig hebben om aan die hoge verwachtingen van de maatschappij te voldoen en dat onafhankelijk toezicht daadwerkelijk een belangrijke garantie is voor het tegengaan van machtsmisbruik. Als de politiek vervolgens goed luistert naar de reacties en bezwaren van de burgers en bereidheid toont de huidige wet met enkele reparaties nog toekomstbestendiger te maken, dan is er voldoende maatschappelijk draagvlak voor de WIV. De uitslag van het referendum doet er dan niet eens meer zoveel toe.

Hoogleraar Paul Abels waarschuwt voor risico op politisering veiligheidsdiensten

De vernieuwde Wet op de inlichtingen- en veiligheidsdiensten (Wiv) zorgt voor een fundamentele wijziging in de verhouding tussen de veiligheidsdiensten en de politiek. Dat brengt risico’s met zich mee van politisering van inlichtingen, zegt hoogleraar Paul Abels. Oratie op 16 februari.

Niet de politiek moet bepalen waar deze diensten naar kijken, maar de wet. Veranderde wetgeving zorgt er echter voor dat de politiek steeds meer op de stoel van de veiligheidsdienst gaat zitten. Dit betoogt Paul Abels in zijn oratie. Abels werkte zelf ruim twintig jaar bij de Binnenlandse Veiligheidsdienst (BVD) en Algemene Inlichtingen- en Veiligheidsdienst (AIVD). Inmiddels is hij bijzonder hoogleraar Governance of intelligence and security services aan de Universiteit Leiden.

Verhoudingen anders dan voorheen

Vanouds bepaalt de Wiv dat de veiligheidsdiensten naar alle gevaren voor de nationale veiligheid moeten kijken. Bovendien maakten de diensten tot nu toe zelf een inschatting over de ernst van die dreigingen – onder politieke verantwoordelijkheid van hun ministers. In de herziene Wiv, waarover Nederlanders op 21 maart in een raadgevend referendum kunnen stemmen, zijn de verhoudingen van de diensten met politiek en bestuur anders dan voorheen. Zo is een aantal met name genoemde ministeries en ministers aangewezen als behoeftestellers, die met behulp van een zogeheten ‘geïntegreerde aanwijzing’ bepalen naar welke dreigingen de AIVD en de MIVD kijken en met welke intensiteit.

Kortetermijnbelangen

Abels wijst erop dat politici en beleidsonderdelen vaak kortetermijnbelangen hebben, terwijl nationale veiligheid een langetermijnbelang is. Bovendien ontberen zij volgens hem de noodzakelijke kennis van de dreiging om tot afgewogen keuzes te komen. Abels: ‘Ook kan het gebeuren dat departementen of ministers bepaalde informatie of conclusies liever niet van de diensten ontvangen, omdat zij dan gedwongen zijn iets te doen wat ze niet willen of omdat het bestaand beleid in de wielen zou rijden.’

Politisering in het oog houden

Abels signaleert dat de geïntegreerde aanwijzing in de kern is voortgekomen uit een behoefte bij de diensten om de politiek mede verantwoordelijk te maken voor de moeilijke keuzes die zij moeten maken, en ook om inzicht te bieden in de consequenties voor financiën en personeel. Aan de zijde van de ontvangers van inlichtingen bestaat daarnaast een behoefte aan meer bruikbare inlichtingen waar concrete acties aan gekoppeld kunnen worden. Als de geïntegreerde aanwijzing hiervoor een oplossing moet bieden, dan is het volgens de nieuwe hoogleraar van belang dat alle partijen de risico’s van politisering van inlichtingen scherp in het oog houden en er dus verantwoord mee omgaan.

Lees de oratie van Paul Abels

Origineel artikel

Wat denkt de politiek over de Wiv 2018?

Tim Dekkers

In februari 2017 is er in de Tweede Kamer gestemd over de nieuwe Wet op de Inlichtingen en Veiligheidsdiensten 2017. Destijds heeft een meerderheid gestemd voor de nieuwe wet. Ook in de Eerste Kamer is het wetsvoorstel in juli 2017 aangenomen. Echter is het maatschappelijk debat rondom de Wiv pas echt op gang gekomen nadat studenten van de UvA een aanvraag voor een referendum hebben georganiseerd. Sindsdien zijn ook politici meer benaderd voor reacties en hun mening over de Wiv. Middels deze blog willen we een overzicht geven van de visies die politieke partijen en politici hebben zowel op de nieuwe Wet op de Inlichtingen en Veiligheidsdiensten en het aankomende referendum zoals deze in de media te vinden zijn.

Voorstanders
De VVD is duidelijk voorstander van de Wiv. Zowel in de Tweede als Eerste Kamer hebben de VVD fracties gestemd voor de invoering van de nieuwe Wiv. Kamerlid Ockje Tellegen heeft aangegeven dat de VVD het een pure noodzaak vindt dat de nieuwe wet er komt. Ook Minister President Mark Rutte heeft zijn steun uitgesproken voor het uitbreiden van de bevoegdheden van de AIVD en de MIVD. Het referendum zal daar wat betreft de VVD ook niet veel verandering in brengen, ook al verwacht zij dat de uitkomst hiervan positief zal zijn voor de Wiv. Ook het CDA is voorstander van de nieuwe Wiv getuigende hun stem voor in de Tweede en Eerste Kamer. Fractievoorzitter Sybrand Buma heeft aangegeven dat de wet er moet komen en ook kamerlid Mustafa Amhaouch is voor de Wiv. Het CDA heeft echter wel kritische reacties gekregen op de reactie van Buma op het referendum. In de Volkskrant gaf de fractievoorzitter aan dat hij het resultaat van het referendum naast zich neer zal leggen. Een van de argumenten hiervoor is de toekomstige afschaffing van het referendum, wat ook het aankomende referendum van zijn waarde zou ontdoen. De PvdA heeft in zowel de Tweede als Eerste Kamer voor de nieuwe Wiv gestemd. Inhoudelijk heeft de PvdA na de aankondiging van het referendum echter geen duidelijk stelling genomen, wat onder andere blijkt door de stelling dat “Iedere PvdA’er moet zelf weten of hij voor of tegen de wet is.” De partij heeft dan ook aangegeven geen campagne te gaan voeren rondom de Wiv. Hoewel de PVV in zowel de Tweede als Eerste Kamer voor de wet heeft gestemd, is de partij niet prominent aanwezig in het debat rondom de Wiv. Wel heeft partijleider Geert Wilders kritisch gereageerd op de opmerking van Sybrand Buma dat hij het referendum zal negeren. De Christen Unie is voor de nieuwe wetgeving en geeft aan dat de wet te belangrijk is om middels een referendum te stoppen.

De positie van D66 ten opzichte van de Wiv is aanzienlijk veranderd. Waar de partij in de Tweede en Eerste Kamer nog tegen het voorstel heeft gestemd, zijn de onderliggende bezwaren weggenomen in het nieuwe regeerakkoord. D66 is daarom voor de invoering van de Wiv. Alexander Pechtold heeft aangegeven dat de nieuwe wet nodig is en dat het intrekken van de bevoegdheden niet verstandig zou zijn. Wel heeft de partij enigszins moeite met de opmerking van Sybrand Buma dat deze de uitkomst van het referendum zal negeren, ondanks het vertrouwen dat D66 heeft in een positieve uitkomst van het referendum. De jongerentak van D66, de Jonge Democraten, zijn daarentegen bij hun standpunt tegen de Wiv gebleven.

Tegenstanders
De visie van Groenlinks op de Wiv is duidelijk: ze zijn zeer kritisch op de nieuwe bevoegdheden. In zowel de Tweede als Eerste kamer stemde de partij tegen de uitbreiding van de bevoegdheden van de AIVD. De privacy van burgers zou teveel worden aangetast. In zowel de Tweede als Eerste kamer heeft de SP tegen de WIV gestemd.  Ook Rood, de jongerentak van de SP, spreekt zich sterk uit tegen de nieuwe Wiv. De SP steunt het referendum dan ook en heeft een debat aangevraagd naar aanleiding van de opmerking van Sybrant Buma over het negeren van de uitslag hiervan. SP-kamerlid Ronald van Blaak heeft daarbij aangegeven dat hij of de nieuwe WIV wel effectief gaat zijn. Het Forum voor Democratie heeft aangegeven sterk voor het referendum te zijn en roept mensen op te gaan stemmen, waarbij ze vooral ingaat op de privacy implicaties voor burgers.

Ter conclusie
Op basis van de berichten zoals deze in de media zijn verschenen kan worden geconcludeerd dat een meerderheid van de politieke partijen, inclusief de grootste partijen, voor de invoering van de nieuwe Wet op de Inlichtingen en Veiligheidsdiensten is. Of de uitkomst van het referendum hier verandering in gaat brengen valt nog te bezien, aangezien door enkele partijen wordt aangegeven dat ze uitkomst van het referendum niet zullen overnemen. Interessant is wel dat de discussie over voor of tegen de nieuwe wetgeving niet diepgaand is in de besproken media. Hoewel partijen en partijleden hun positie aangeven, wordt deze positie niet vaak onderbouwd. Veel verder dan dat de nieuwe wetgeving nodig is voor de veiligheid of dat het schadelijk zou zijn voor de privacy gaat de argumentatie niet.